Da li bi Srbija trebalo da sledi primer evropskih zemalja u pogledu kolektivnih ugovora?


Datum: 26.06.2012

Maja Nešović, USAID Program za bolje uslove poslovanja

Evropski socijalni model (ESM) se zasniva na zajedničkim elementima radnog prava i socijalne sigurnosti iz nacionalnih zakonodavstava evropskih zemalja. Ovaj model se menja pod uticajem globalizacije, starenja stanovništva, razvoja novih tehnologija i velike fragmentiranosti tržišta rada. Osnovni ciljevi ESM-a u ovim izmenjenim okolnostima su postizanje pune zaposlenosti, bolja produktivnost rada i socijalna kohezija. Socijalni partneri (vlada, poslovni sektor i sindikati) igraju ključnu ulogu u ovim promenama. Uspešne strukture i procesi posvećeni socijalnom dijalogu mogu da reše bitna ekonomska i socijalna pitanja, podstaknu dobro upravljanje, promovišu socijalni i privredni mir i stabilnost i pokrene privredni napredak. Kolektivni ugovori predstavljaju važan deo socijalnog dijaloga. Istorijski gledano, kolektivni ugovori u evropskim zemljama zaključivani su na tri nivoa: opštem (nacionalnom), granskom i nivou pojedinačnih preduzeća. Kolektivni ugovori na granskom nivou igraju najvažniju ulogu u mnogim evropskim zemljama.

Svetska ekonomska kriza ukazala je na ranjive delove ESM-a i podigla nivo svesti o značaju modernizacije radnog prava. Proces modernizacije u zemljama članicama EU, predstavljen u Zelenoj knjizi Evropske komisije, odnosi se i na pojedinačne radne odnose i na kolektivne ugovore. Uloga kolektivnih ugovora se proširila, te se njima tako više ne uređuju detaljnije uslovi rada već propisani zakonom, već oni sada služe kao važni mehanizmi kojima se pravni principi usklađuju sa konkretnim ekonomskim situacijama i naročitim okolnostima svake pojedinačne privredne grane. Veća i fleksibilnija uloga kolektivnih ugovora zahteva manje centralizovan pristup njihovom sklapanju. Iz tog razloga preduzeća u brojnim evropskim zemljama, kao što je, na primer, Grčka, mogu da ugovore ne samo bolje već i nepovoljnije uslove od onih koji su propisani na opštem i granskom nivou. Poslodavci samim tim mogu da ostanu održivi i planiraju privredni razvoj u skladu sa sopstvenom ekonomskom situacijom.

Svaka zemlja se sa posledicama svetske ekonomske krize nosi na sopstveni način. Međutim, kod kolektivnih ugovora primetna je tendencija da se unapredi uloga preduzeća u radnim odnosima. Na primer, Nemačka, zemlja u kojoj su granski kolektivni ugovori istorijski gledano bili najčešći, omogućava preduzećima da stupe u više kolektivnih ugovora, čime se fragmentira kolektivni dijalog. Nemačka takođe dozvoljava firmama da menjaju odredbe granskih kolektivnih ugovora uvođenjem takozvanih otvorenih odredbi.

U Španiji su granskim kolektivnim ugovorima tradicionalno uređivane zarade i uslovi rada. Španska vlada je 2011. godine usvojila propise po kojima je veći naglasak stavljen na kolektivne ugovore na nivou pojedinačnih preduzeća. Važenje pojedinačnih ugovora prošireno je tako da je njima omogućeno propisivanje uslova u pogledu zarada, radnog vremena, ocenjivanja učinka i drugih pitanja koja mogu biti uređena i više i manje povoljna u odnosu na odredbe granskih kolektivnih ugovora.

U Italiji su kolektivni ugovori takođe decentralizovani. Posle tri godine sukoba unutar tri najveća sindikata, dogovor je konačno postignut u junu 2011. godine. Tim sporazumom su učinjene neophodne izmene okvira pojedinačnih kolektivnih ugovora. Ovim kolektivnim ugovorima mogu se, kako je navedeno u novom sporazumu, „navoditi (…) konkretni uslovi kojima se menjaju uslovi propisani opštim kolektivnim ugovorima, u skladu sa ograničenjima i procedurom propisanom samim opštim kolektivnim ugovorom.“ Drugim rečima, uslovi granskog kolektivnog ugovora potpisanog na nacionalnom nivou mogu se poboljšati ili pogoršati pod uslovom da je ta mogućnost ostavljena samim granskim ugovorom. Usled toga tradicionalni ESM mora da se prilagodi novim okolnostima. Najveći izazov predstavlja uvođenje fleksibilnijih propisa o radu a istovremeno i očuvanje razumnog nivoa socijalne sigurnosti. Najbolji način da se to postigne jeste vođenje socijalnog dijaloga između snažnih i nezavisnih socijalnih partnera.

A šta je sa Srbijom? Da li bi mi trebalo da sledimo trend evropskih zemalja u pogledu kolektivnog pregovaranja i kolektivnih ugovora?

Posle tri godine kolektivnih pregovora između tri strane u Srbiji, 29. aprila 2008. godine potpisan je opšti kolektivni ugovor. Međutim, 11. februara 2009. Vlada Srbije suspendovala je primenu njegovih finansijskih odredbi. Ugovor je konačno istekao u aprilu 2011. Srbija danas nema opšti kolektivni ugovor.

Mada ne postoji sveobuhvatni opšti kolektivni ugovor, tokom protekle četiri godine potpisano je 10 granskih kolektivnih ugovora, a njihovo dejstvo prošireno je na sve radnike u tim granama – i one koji jesu i one koji nisu učestvovali u pregovorima. Dobra strana toga je to što ovi radnici sada imaju veća prava, pošto su novim ugovorima detaljnije uređene njihove zarade, radno vreme i uslovi rada, itd. Na primer, članom 74 granskog kolektivnog ugovora za delatnosti poljoprivrede, prehrambene, duvanske industrije i vodoprivrede propisana su veća zarada i naknada zarade od on onih utvrđenih članom 108 Zakona o radu.

Sa druge strane, negativni efekat proširenog dejstva granskih kolektivnih ugovora je to što mala i srednja preduzeća često nemaju ekonomske kapacitete da ispune obaveze utvrđene granskim ili opštim kolektivnim ugovorima a da pritom ne ugroze sopstvenu održivost. To je jedan od glavnih razloga suspendovanja finansijskih odredbi opšteg kolektivnog ugovora iz 2008. Drugim rečima, bilo bi najbolje da i zaposleni i poslodavci imaju pravo da urede određena pitanja na nivou preduzeća prema sopstvenim potrebama, baš kao što je omogućeno propisima u Italiji, Nemačkoj, Španiji i Grčkoj.

Kada je reč o pojedinačnim kolektivnim ugovorima u Srbiji, postoji značajna razlika između pokrivenosti javnog i privatnog sektora ovim ugovorima. Kolektivnim ugovorima pokriveno je skoro 100% zaposlenih u javnom sektoru, dok je u privatnim firmama pokrivenost manja od 10%. Jedan od problema u vezi sa ovim pitanjima jeste to što po Zakonu o radu poslodavci moraju da sa zaposlenima pregovaraju u vezi sa kolektivnim ugovorima ali nisu u obavezi i da ih potpišu. Stoga poslodavci svoje zakonske obaveze ispunjavaju tako što usvajaju interne akte a ne potpisuju kolektivne ugovore. Čak i u firmama koje su potpisale kolektivne ugovore sa svojim zaposlenima odredbe o zaradama i socijalnim davanjima često se ne poštuju.

Pošto Srbija mora da poveća zaposlenost i smanji opterećenje poslodavaca, trebalo bi da sledi evropski trend, ali to je moguće tek pošto se učine sistemske promene u pogledu organizacije i rada socijalnih partnera. Srbija prvo mora da stvori okruženje u kome su socijalni partneri na nivou preduzeća obučeni, edukovani i nezavisni. Socijalni partneri moraju da budu u stanju da zastupaju najbolje interese zaposlenih, kao i da utvrde kvalitetne kolektivne ugovore koji se mogu dobro primeniti. Nažalost, nizak nivo pokrivenosti privatnih preduzeća kolektivnim ugovorima dodatno komplikuje i neznatno smanjenje broja novih ugovora ove vrste u poslednjih nekoliko godina. Za odnose između radnika i poslodavaca u Srbiji od ključnog je značaja povećanje malog broja pojedinačnih kolektivnih ugovora u privatnom sektoru. Ovakvi ugovori mogu da povećaju konkurentnost dok istovremeno štite i prava zaposlenih i bolje zadovoljavaju njihove potrebe.


 

 


















Odricanje od odgovornosti: Na ovom internet sajtu objavljuju se informacije koje potiču iz različitih izvora i tiču se različitih tema. Mišljenja izneta na ovom internet sajtu ne odražavaju nužno mišljenja Agencije SAD za međunarodni razvoj ili Vlade SAD, kao ni izvršnog partnera koji implementira projekat, firme Cardno Emerging Markets ili njenih povezanih lica, podizvođača i partnera.